Ondernemers waarschuwen: stroomnetcrisis bedreigt Nederlands hightech hart

De ondernemersorganisaties VNO-NCW Brabant Zeeland en VNO-NCW Midden hebben een brief ingediend bij staatssecretaris Jo-Annes de Bat waarin zij het kabinet oproepen de overbelasting van het stroomnet als een nationale crisis aan te pakken. De oproep is ondertekend door tientallen ondernemingsverenigingen, de gemeente Eindhoven en honderden bedrijven uit de regio. Zij waarschuwen dat zonder onmiddellijke actie economische regio's als Brainport Eindhoven kunnen vastlopen, met ernstige gevolgen voor de Nederlandse hightech- en maakindustrie.

De ondernemers baseren hun waarschuwing op de situatie in Utrecht, waar Tennet (de netbeheerder voor het landelijk hoogspanningsnet) vanaf juli 2026 geen nieuwe aansluitingen meer kan toestaan op het volle stroomnet. Bedrijven en huishoudens die een nieuwe of zwaardere aansluiting willen, worden op wachtlijsten geplaatst. De wachttijden kunnen maanden tot jaren bedragen, afhankelijk van de beschikbaarheid van netcapaciteit. Dit betekent dat investeringen worden uitgesteld, groeiplannen worden geblokkeerd en bedrijven naar andere regio's of landen kunnen uitwijken.

In Brabant en Zeeland dreigt dezelfde situatie zich af te tekenen. Netbeheerder Stedin, die het distributienet in deze provincies beheert, signaleert ook daar toenemende congestie, vooral in de regio's rond Eindhoven, Breda en Rotterdam. Stedin ontvangt jaarlijks duizenden aanvragen voor nieuwe of zwaardere aansluitingen, onder meer van bedrijven die hun productie willen uitbreiden, datacenters willen bouwen of overstappen op elektrische voertuigen en warmtepompen. De netcapaciteit groeit echter niet snel genoeg om aan deze vraag te voldoen.

De ondernemers wijzen erop dat een stroomnetcrisis in economische kernregio's als Brainport Eindhoven catastrofale gevolgen zou hebben. Eindhoven is het centrum van de Nederlandse hightech-industrie, met bedrijven als ASML, NXP, Philips en tientallen toeleveranciers die machines en componenten maken voor de wereldwijde chipindustrie. Deze sector is cruciaal voor de Nederlandse economie, met een omzet van meer dan 50 miljard euro per jaar en meer dan 200.000 werknemers. Een stroomnetcrisis zou investeringen blokkeren, productie vertragen en bedrijven aanmoedigen naar andere landen uit te wijken.

Ook Brabant en Zeeland zijn van groot economisch belang. De chemie-industrie in deze provincies is wereldwijd toonaangevend, met bedrijven als DSM, BASF, Huntsman en Dow Chemical die forse investeringen doen in verduurzaming en decarbonisatie. Deze investeringen vereisen aanzienlijke hoeveelheden elektriciteit. Daarnaast is Rotterdam de grootste haven van Europa en een logistiek knooppunt waarvan Nederland economisch afhankelijk is. Een stroomnetcrisis zou deze sectoren lamleggen.

Oorzaken van de netcongestie

De overbelasting van het stroomnet is het gevolg van een perfect storm van factoren. Ten eerste groeit de vraag naar elektriciteit sneller dan verwacht. Dit wordt veroorzaakt door de energietransitie: bedrijven en huishoudens schakelen over op elektrische voertuigen, warmtepompen en elektrische processen in plaats van gas. Daarnaast groeien energieverslindende sectoren als datacenters, kunstmatige intelligentie en batterijproductie snel. De vraag naar elektriciteit zal volgens prognoses van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) tot 2030 met 15 tot 20 procent groeien.

Ten tweede groeit het aanbod van elektriciteit niet snel genoeg. Hoewel Nederland fors investeert in wind- en zonnepanelen, is de productie nog altijd onvoldoende om aan de groeiende vraag te voldoen. Nederland is afhankelijk van elektriciteitsimport uit Duitsland, België en Frankrijk. Deze import neemt toe, maar is niet onbeperkt beschikbaar. Bovendien zijn de interconnecties met buurlanden beperkt in capaciteit.

Ten derde groeit de netinfrastructuur niet snel genoeg. Het uitbreiden van het stroomnet is een langzaam proces dat jaren kan duren. Netbeheerders moeten nieuwe hoogspanningsleidingen aanleggen, transformatorstations bouwen en bestaande infrastructuur vervangen. Dit vereist vergunningen, maatschappelijk draagvlak, grondaankopen en aanzienlijke investeringen. De netbeheerders hebben de afgelopen jaren hun investeringen verhoogd, maar kunnen niet snel genoeg bijbenen met de groeiende vraag.

Ten vierde is er een gebrek aan coördinatie en transparantie. Netbeheerders als Tennet en Stedin beschikken over gedetailleerde informatie over de beschikbare netcapaciteit, maar delen deze niet altijd openlijk met bedrijven en gemeenten. Dit maakt het moeilijk voor bedrijven om gericht te investeren in maatregelen die hun stroomverbruik kunnen verminderen of verschuiven. Ook is er onvoldoende coördinatie tussen netbeheerders, energiebedrijven, gemeenten en het kabinet over de prioriteiten voor netuitbreiding.

Voorstellen van de ondernemers

De ondernemersorganisaties doen in hun brief concrete voorstellen om de stroomnetcrisis aan te pakken. Ten eerste roepen zij het kabinet op per direct een crisisaanpak voor netcongestie in te voeren. Dit betekent dat het kabinet de netuitbreiding als topprioriteit moet behandelen, net als bijvoorbeeld de aanpak van de coronapandemie of de energiecrisis van 2022. Dit vereist extra budgetten, vereenvoudigde regelgeving en politieke wil.

Ten tweede stellen zij voor actief bij grootverbruikers op zoek te gaan naar ruimte op het stroomnet. Dit betekent dat netbeheerders en het kabinet bedrijven moeten helpen hun stroomverbruik te verminderen of te verschuiven naar momenten waarop het net minder belast is. Dit kan door middel van flexibiliteitscontracten, waarbij bedrijven hun verbruik aanpassen aan het aanbod van elektriciteit. Dit is al mogelijk, maar wordt nog te weinig toegepast.

Ten derde roepen zij op een crisiswet in te voeren om het stroomnet sneller uit te breiden. Dit kan betekenen dat vergunningsprocedures worden versneld, dat grondaankopen gemakkelijker worden gemaakt, of dat netbeheerders sneller kunnen investeren zonder alle normale bureaucratische stappen te volgen. Dit is vergelijkbaar met de crisiswetten die zijn ingevoerd voor de aanpak van de energiecrisis en de coronapandemie.

Ten vierde stellen zij voor de inzet van batterijen bij burgers en bedrijven te stimuleren. Batterijen kunnen elektriciteit opslaan wanneer het aanbod groot is en deze vrijgeven wanneer het aanbod klein is. Dit kan helpen de vraag en het aanbod beter op elkaar af te stemmen. Het kabinet kan dit stimuleren door subsidies, belastingvrijstellingen of regelgeving die batterijen aantrekkelijker maakt.

Ten vijfde roepen zij op netbeheerders te dwingen gedetailleerde informatie te delen over de beschikbare transportcapaciteit en vermogens op de hoogspanningsstations. Dit stelt bedrijven en gemeenten in staat gericht te investeren in maatregelen die voor hun situatie van belang zijn. Bijvoorbeeld: als een bedrijf weet dat er op een bepaalde locatie weinig netcapaciteit beschikbaar is, kan het kiezen voor zonnepanelen en batterijen in plaats van een zwaardere stroomaansluiting.

Gevolgen voor het bedrijfsleven

De stroomnetcrisis heeft al gevolgen voor het bedrijfsleven. Bedrijven die willen uitbreiden of verhuizen, moeten rekening houden met de beschikbaarheid van stroomaansluitingen. Dit kan investeringen uitstellen of doen verplaatsen naar andere regio's of landen. Enkele grote bedrijven hebben al aangegeven dat zij hun plannen aanpassen vanwege netcongestie.

Voor kleinere bedrijven en startups kan de stroomnetcrisis nog ernstiger zijn. Zij hebben minder financiële middelen om lange wachttijden op te vangen of uit te wijken naar andere locaties. Zij kunnen dus achterblijven in hun groei of verdwijnen uit de markt. Dit kan leiden tot verlies van innovatie en werkgelegenheid.

Voor sectoren als datacenters, batterijproductie en chemie is de stroomnetcrisis een groot obstakel. Deze sectoren groeien snel en vereisen grote hoeveelheden elektriciteit. Een stroomnetcrisis kan deze groei blokkeren en Nederland achter laten ten opzichte van andere landen.

Voor huishoudens kan de stroomnetcrisis betekenen dat zij langer moeten wachten op een warmtepomp of zonnepanelen. Dit vertraagt de energietransitie en kan huishoudens dwingen langer op gas te vertrouwen.

Het kabinet zal moeten reageren op de oproep van de ondernemers. Dit kan door middel van een crisisaanpak, extra budgetten voor netuitbreiding, vereenvoudigde regelgeving en stimulering van flexibiliteit en batterijen. De staatssecretaris Jo-Annes de Bat heeft al aangegeven dat het kabinet de stroomnetcrisis serieus neemt, maar concrete maatregelen zijn nog niet aangekondigd.

Netbeheerders als Tennet en Stedin zullen hun investeringen moeten verhogen en hun processen moeten versnellen. Dit vereist extra middelen, maar ook samenwerking met gemeenten, bedrijven en het kabinet. Tennet heeft al aangekondigd dat het zijn investeringen wil verhogen, maar dit is onvoldoende zonder extra steun van het kabinet.

Bedrijven zullen zelf ook maatregelen moeten nemen. Dit kan door middel van energiebesparing, zonnepanelen en batterijen, flexibiliteitscontracten en herlocatie. Bedrijven die nu al maatregelen nemen, kunnen hun risico's beperken en hun concurrentiepositie versterken.

De stroomnetcrisis is een cruciaal moment voor Nederland. De energietransitie en de groei van hightech-industrie zijn essentieel voor de Nederlandse economie en welvaart. Zonder een snelle en effectieve aanpak van de stroomnetcrisis dreigt Nederland achter te blijven en kunnen bedrijven naar andere landen uitwijken. Het kabinet, netbeheerders en bedrijven zullen moeten samenwerken om deze crisis aan te pakken.