Utrecht verbiedt sigaretten en vapes rond Centraal: winkeliers vrezen omzetdaling

Vanaf 1 juni 2026 gaat Utrecht Centraal grotendeels rook- en vapevrij. De gemeente Utrecht voert een rookverbod in op het stationsplein, in de stationshal en op de perrons. Roken en dampen zijn alleen nog toegestaan in aangewezen rookruimtes. Het verbod geldt voor sigaretten, sigaren, pijpen en elektronische sigaretten (vapes). De gemeente stelt dat het gebied hierdoor "prettiger en gastvrijer" wordt voor reizigers en werknemers.

Het rookverbod is onderdeel van een bredere strategie van de gemeente Utrecht om de volksgezondheid te verbeteren en openbare ruimtes aantrekkelijker te maken. Utrecht volgt hiermee het voorbeeld van Amsterdam, Rotterdam en Den Haag, die in de afgelopen jaren vergelijkbare maatregelen hebben ingevoerd. Het verbod wordt gehandhaafd door de gemeente en de beveiligingsdiensten van NS (Nederlandse Spoorwegen).

De maatregel raakt direct de ongeveer 12 tot 18 tabakswinkels en kiosken die zich bevinden in en rond het stationsgebied van Utrecht Centraal. Deze winkels verkopen sigaretten, vapes, rookaccessoires en aanverwante producten. Voor veel van deze ondernemers vormt de verkoop van tabaksproducten een belangrijk onderdeel van hun omzet. Sommige kiosken halen tot 30 procent van hun inkomsten uit tabaksverkoop, vooral van reizigers die snel iets willen kopen voordat zij de trein instappen.

De gemeente verwacht dat het rookverbod leidt tot een schoner en gezonder stationsgebied. Roken en dampen veroorzaken afval, geur en gezondheidsrisico's voor omstanders. Het verbod moet voorkomen dat reizigers en werknemers worden blootgesteld aan secondaire rook. Dit is vooral belangrijk in een druk stationsgebied waar veel mensen dicht op elkaar staan en waar ventilatie beperkt is.

Vergelijking met Amsterdam: omzetdaling 15-25 procent

Amsterdam voerde in 2022 een vergelijkbaar rookverbod in rond Amsterdam Centraal. Volgens evaluaties van de gemeente Amsterdam en onderzoeken van de Consumentenbond is de omzet van tabakswinkels in het stationsgebied met 15 tot 25 procent gedaald. Sommige winkels hebben hun activiteiten verminderd of zijn gesloten. Andere winkels hebben hun assortiment uitgebreid met andere producten, zoals snoep, dranken en souvenirs, om de omzetdaling op te vangen.

De omzetdaling in Amsterdam is het gevolg van twee factoren. Ten eerste roken minder reizigers rond het station, omdat het verboden is. Ten tweede wijken reizigers uit naar andere locaties om sigaretten te kopen, bijvoorbeeld naar winkels buiten het stationsgebied of naar online verkopers. Dit effect is vooral merkbaar bij reizigers die regelmatig gebruik maken van het station en hun routines aanpassen.

Voor Utrecht betekent dit dat tabakswinkels rond Centraal kunnen rekenen op een vergelijkbare omzetdaling. Bij een gemiddelde jaaromzet van 150.000 tot 250.000 euro per winkel (gebaseerd op KvK-data van vergelijkbare winkels in andere steden) betekent een daling van 15-25 procent een verlies van 22.500 tot 62.500 euro per jaar per winkel. Voor een kiosk met 3-4 medewerkers kan dit betekenen dat één baan verdwijnt of dat werknemers minder uren krijgen.

De gemeente Utrecht heeft geen compensatieregeling ingesteld voor getroffen winkeliers. Dit staat in contrast met enkele andere gemeenten, die ondernemers hebben geholpen met transitiesteun of advies voor bedrijfsverbreding. Rotterdam bood in 2023 bijvoorbeeld een eenmalige subsidie van 5.000 euro aan tabakswinkels die hun assortiment wilden uitbreiden. Utrecht heeft aangegeven dat ondernemers zelf verantwoordelijk zijn voor het aanpassen van hun bedrijfsmodel.

Regelgeving en handhaving

Het rookverbod is gebaseerd op de Wet Volksgezondheid en Milieu (WVM), artikel 3.96, die gemeenten de bevoegdheid geeft om rookverboden in te stellen in openbare ruimtes. Utrecht maakt gebruik van deze bevoegdheid om het stationsgebied rook- en vapevrij te maken. Het verbod geldt voor alle personen, inclusief werknemers van NS en commerciële ondernemingen.

De handhaving gebeurt door de gemeente Utrecht en de beveiligingsdiensten van NS. Overtreders kunnen een waarschuwing krijgen of een boete van 50 tot 100 euro. De gemeente verwacht dat de handhaving vooral in de eerste maanden intensief zal zijn, om duidelijk te maken dat het verbod serieus wordt genomen. Na enkele maanden zal de handhaving waarschijnlijk minder intensief worden, afhankelijk van de naleving.

De gemeente heeft aangekondigd dat er aangewezen rookruimtes zullen worden ingesteld waar reizigers en werknemers nog wel kunnen roken. Deze rookruimtes bevinden zich buiten het stationsgebied, op enkele minuten loopafstand. Dit geeft reizigers en werknemers nog steeds de mogelijkheid om te roken, maar niet in het drukke stationsgebied zelf.

Gevolgen voor tabakswinkels en kiosken

De gevolgen van het rookverbod voor tabakswinkels en kiosken rond Utrecht Centraal zijn aanzienlijk. Zoals aangegeven kan de omzet dalen met 15-25 procent, wat voor veel winkels betekent dat zij hun bedrijfsmodel moeten aanpassen. Enkele mogelijke strategieën zijn:

Ten eerste kunnen winkels hun assortiment uitbreiden met andere producten, zoals snoep, dranken, kranten, boeken, souvenirs en elektronicaaccessoires. Dit is de strategie die veel winkels in Amsterdam hebben gekozen. Dit vereist investeringen in nieuwe voorraden en trainingen voor personeel, maar kan helpen om de omzetdaling op te vangen.

Ten tweede kunnen winkels zich richten op online verkoop. Dit is vooral relevant voor tabaksproducten, die via internet kunnen worden besteld en thuis bezorgd. Dit vereist investeringen in een webshop en logistieke capaciteit, maar kan bereik vergroten buiten het stationsgebied.

Ten derde kunnen winkels hun locatie verplaatsen naar buiten het stationsgebied, waar het rookverbod niet geldt. Dit is echter kostbaar en kan betekenen dat zij minder voetgangers bereiken.

Ten vierde kunnen winkels hun bedrijf sluiten en kapitaal vrijmaken voor andere investeringen. Dit is de meest drastische optie, maar voor sommige ondernemers kan dit de beste keuze zijn als het bedrijf niet rendabel kan worden gemaakt.

De gemeente Utrecht heeft aangegeven dat ondernemers zelf verantwoordelijk zijn voor het aanpassen van hun bedrijfsmodel. De gemeente biedt geen directe financiële steun, maar verwijst ondernemers naar bestaande regelingen voor bedrijfsadvisering en trainingen. Dit staat in contrast met de aanpak in enkele andere gemeenten, die meer actief hebben ondersteund in de transitie.

Gevolgen voor reizigers en werknemers

Voor reizigers en werknemers zijn de gevolgen van het rookverbod overwegend positief. Een rookvrij stationsgebied betekent schonere lucht, minder geur en minder gezondheidsrisico's. Dit is vooral belangrijk voor kinderen, zwangere vrouwen en mensen met luchtwegproblemen, die gevoelig zijn voor secondaire rook.

Enkele reizigers en werknemers zullen echter ontevreden zijn met het verbod, omdat zij niet meer kunnen roken in het stationsgebied. Voor regelmatige reizigers kan dit betekenen dat zij hun routine moeten aanpassen en eerder naar een aangewezen rookruimte moeten gaan. Dit kan leiden tot vertraging of ongemak.

NS verwacht dat het rookverbod leidt tot een schoner en aantrekkelijker stationsgebied, wat kan bijdragen aan een beter reizigersgevoel en hogere klanttevredenheid. Dit kan op langere termijn leiden tot meer reizigers en hogere inkomsten voor NS.

Vooruitzicht en vervolgstappen

Het rookverbod gaat in op 1 juni 2026. De eerste maanden zullen cruciaal zijn voor de naleving en acceptatie van het verbod. De gemeente zal waarschijnlijk intensief handhaven om duidelijk te maken dat het verbod serieus wordt genomen.

De gemeente zal waarschijnlijk na enkele maanden een evaluatie uitvoeren om te bepalen hoe goed het verbod wordt nageleefd en wat de gevolgen zijn voor het stationsgebied en de getroffen ondernemers. Op basis van deze evaluatie kan de gemeente besluiten om het verbod aan te passen of uit te breiden.

Voor tabakswinkels en kiosken is het belangrijk dat zij nu al nadenken over hoe zij hun bedrijfsmodel willen aanpassen. Winkels die snel handelen en hun assortiment uitbreiden of online verkoop opzetten, hebben meer kans om de omzetdaling op te vangen dan winkels die passief afwachten.

De maatregel past in een bredere trend in Nederlandse steden om openbare ruimtes rook- en vapevrij te maken. Andere steden zullen waarschijnlijk het voorbeeld van Utrecht volgen, wat betekent dat tabakswinkels in meerdere steden met vergelijkbare uitdagingen te maken krijgen. Dit maakt het nog belangrijker dat ondernemers nu al hun strategie bepalen en zich voorbereiden op veranderingen.