DNB waarschuwt: financiële instellingen kwetsbaarder door geopolitieke spanningen en private credit-risico's

De Nederlandsche Bank (DNB), de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en het Centraal Planbureau (CPB) waarschuwen gezamenlijk voor een toenemende kwetsbaarheid van het Nederlandse en internationale financiële systeem. De waarschuwing komt voort uit een combinatie van geopolitieke spanningen, stijgende energieprijzen, cyberaanvallen en groeiende risico's in de private credit-markt. DNB-president Olaf Sleijpen spreekt van een "giftige cocktail" van economische onzekerheid, overoptimisme op de beurzen en toenemende cyberaanvallen op financiële instellingen.

De waarschuwing is ernstig: DNB heeft het waarschuwingsniveau opgeschaald van "code oranje" naar "donkeroranje", het hoogste niveau sinds de financiële crisis van 2008. Dit betekent dat de centrale bank ernstige risico's ziet voor de stabiliteit van het financiële systeem, hoewel zij nog niet spreekt van "code rood", omdat er vooralsnog geen banken zijn omgevallen. Sleijpen benadrukt dat Nederlandse banken wel voldoende buffers hebben opgebouwd sinds de crisis van 2008, maar dat de risico's reëel zijn.

De geopolitieke situatie is verslechterd aanzienlijk. Oorlogen in het Midden-Oosten en Oekraïne, aanvallen van de VS en Israël op Iran, en de blokkade van de Straat van Hormuz hebben geleid tot een scherpe stijging van de olieprijs. De prijs voor een vat ruwe olie schommelt al bijna drie maanden rond de 100 dollar per vat, vergeleken met gemiddeld 75-85 dollar in 2024. Dit is een stijging van ongeveer 20-30 procent. Deze prijsstijging heeft directe gevolgen voor Nederlandse bedrijven en huishoudens: benzine wordt duurder, transport- en logistiekkosten stijgen, en inflatie loopt op.

Voor Nederlandse transportbedrijven, logistieke dienstverleners en bezorgdiensten betekent dit een aanzienlijke kostenstijging. Een gemiddeld transportbedrijf met 10-15 vrachtwagens verbruikt circa 50.000-70.000 liter diesel per maand. Bij een stijging van 20 cent per liter (wat realistisch is bij een olieprijs van 100 dollar) betekent dit een extra maandelijkse kostenpost van 10.000-14.000 euro, oftewel 120.000-168.000 euro per jaar. Voor kleinere bedrijven met 2-3 voertuigen loopt dit op tot 24.000-50.000 euro extra per jaar.

De rentestijgingen die voortvloeien uit de geopolitieke onzekerheid raken ook Nederlandse huishoudens en bedrijven direct. Hypotheekrentes zijn gestegen van gemiddeld 3,2 procent in 2024 naar 3,8-4,0 procent in mei 2026. Voor een huishouden dat een hypotheek van 350.000 euro afsluit, betekent dit een verschil van ongeveer 2.100 euro per jaar in rentelasten. Voor bedrijven die krediet nodig hebben voor investeringen, wordt het nog duurder: bedrijfskrediet is in dezelfde periode gestegen van gemiddeld 4,5 procent naar 5,5-6,0 procent, een stijging van 100-150 basispunten.

De financiële markten reageren zeer gevoelig op geopolitieke ontwikkelingen. Beurzen schommelen sterk op berichten over dreigende aanvallen, onderhandelingen of escalaties. De AEX-index (Amsterdam Exchange Index) is in de afgelopen drie maanden minstens vijf keer met meer dan 3 procent per dag gestegen of gedaald. Dit duidt op hoge nervositeit en onzekerheid onder beleggers. CPB-directeur Pieter Hasekamp stelt zich de vraag of deze onzekerheid wel volledig is doorgeprijsd in de aandelenkoersen, en waarschuwt voor het risico van "fikse marktcorrecties".

Private credit: een verborgen risico

De meest acuut waarschuwing van DNB, AFM en CPB betreft de private credit-markt. Private credit bestaat uit leningen van vermogen partijen aan bedrijven zonder tussenkomst van traditionele banken. Dit kan een nuttige financieringsbron zijn voor bedrijven die niet direct in aanmerking komen voor bankfinanciering, maar het brengt ook risico's met zich mee.

De private credit-markt is explosief gegroeid in de afgelopen vijf jaar. Veel Amerikaanse techbedrijven hebben zich gefinancierd via private credit, met name voor investeringen in kunstmatige intelligentie (AI). Het gaat om honderden miljarden dollars wereldwijd. In Europa bedraagt de private credit-markt naar schatting 150-200 miljard euro, waarvan een aanzienlijk deel in Nederland is geïnvesteerd via pensioenfondsen, verzekeraars en banken.

Het probleem is tweeledig. Ten eerste is er twijfel ontstaan onder beleggers of de investeringen in AI nog wel in verhouding staan tot de werkelijke opbrengsten. Veel techbedrijven hebben enorme bedragen geïnvesteerd in AI-infrastructuur, datacenters en onderzoek, maar de commerciële toepassingen en inkomstenmodellen zijn nog onduidelijk. Dit creëert risico op een "AI-bubbel", vergelijkbaar met de dotcom-bubbel van eind jaren negentig, toen veel internetbedrijven failliet gingen ondanks miljarden aan investeringen.

Ten tweede is de transparantie van private credit-fondsen gering. DNB waarschuwt dat het vaak onduidelijk is of de bedrijven en fondsen die private credit ophalen en uitlenen voldoende liquiditeit hebben om aan grote terugkoopverzoeken te kunnen voldoen. Dit is een cruciaal probleem: als beleggers massaal hun geld willen terugtrekken uit een private credit-fonds (bijvoorbeeld omdat ze bang zijn voor verliezen), kan het fonds in liquiditeitsproblemen komen. Dit kan vervolgens doorwerken naar traditionele financiële instellingen die geld in deze fondsen hebben gestoken.

Pensioenfondsen hebben aanzienlijke bedragen in private credit-fondsen geïnvesteerd. Voor Nederlandse pensioenfondsen als APG, Aegon en PGGM gaat het om miljarden euro's. Ook Nederlandse banken hebben geld in private credit-fondsen gestoken. Als deze fondsen in problemen komen, kunnen pensioenfondsen en banken verliezen lijden, wat vervolgens gevolgen heeft voor pensioenen en kredietverlening aan bedrijven en huishoudens.

Gevolgen voor Nederlandse ondernemers

De waarschuwing van DNB, AFM en CPB heeft directe gevolgen voor Nederlandse ondernemers. De combinatie van hogere energieprijzen, stijgende rentes en financiële onzekerheid creëert een lastig ondernemersklimaat.

Voor bouwbedrijven en vastgoedondernemers is de rentestijging bijzonder pijnlijk. Veel projecten worden gefinancierd met krediet, en hogere rentes maken projecten minder rendabel. Een bouwproject met een totale waarde van 10 miljoen euro en een financieringsbehoefte van 7 miljoen euro ziet de jaarlijkse rentelasten stijgen van ongeveer 315.000 euro (tegen 4,5%) naar 420.000 euro (tegen 6,0%), een verschil van 105.000 euro per jaar. Dit kan het verschil betekenen tussen rendabiliteit en verlies.

Voor detailhandel en horeca is de combinatie van hogere energieprijzen en stijgende kredietkosten eveneens problematisch. Energiekosten maken 5-10 procent uit van de operationele kosten van een gemiddeld restaurant of winkel. Een stijging van 20-30 procent in energieprijzen betekent dus een stijging van 1-3 procent in totale operationele kosten. Voor een restaurant met een winstmarge van 5-8 procent kan dit het verschil betekenen tussen winstgevendheid en verlies.

Voor mkb-bedrijven die groeien en investeringen willen doen, wordt krediet aanzienlijk duurder. Een mkb-bedrijf dat 500.000 euro wil lenen voor investeringen in machines of uitbreiding ziet de jaarlijkse rentelasten stijgen van ongeveer 22.500 euro (tegen 4,5%) naar 30.000 euro (tegen 6,0%), een verschil van 7.500 euro per jaar. Dit kan investeringsplannen onrendabel maken.

De cyberaanvallen waarvan DNB waarschhuwd zijn eveneens een groeiend risico. Financiële instellingen worden steeds vaker doelwit van cyberaanvallen, en de gevolgen kunnen ernstig zijn. Als een bank wordt gehackt en klantgegevens of geld wordt gestolen, kan dit vertrouwen in het financiële systeem ondermijnen. Voor ondernemers betekent dit risico op verstoringen in betalingsverkeer, verlies van bedrijfsgegevens of fraude.

Vergelijking met eerdere crises

De huidige situatie roept herinneringen op aan eerdere crises. De financiële crisis van 2008 werd veroorzaakt door een combinatie van overoptimisme op de huizenmarkt, ondoorzichtige financiële producten (hypotheekgedekte effecten) en onvoldoende buffers bij banken. Dit leidde tot een wereldwijde recessie, massale werkloosheid en miljarden aan overheidssteun.

De huidige situatie is anders, maar bevat enkele vergelijkbare elementen. Het overoptimisme op de beurzen (vooral rond AI-aandelen) en de ondoorzichtigheid van private credit-markten zijn zorgwekkend. Het verschil is dat Nederlandse banken nu veel beter zijn gefinancierd en meer buffers hebben. Sinds 2008 zijn regelgeving en toezicht aangescherpt, en banken moeten meer kapitaal aanhouden.

De oliecrisis van 1973 is een ander historisch referentiepunt. Toen leidde een plotselinge stijging van olieprijzen tot stagflatie (combinatie van stagnatie en inflatie), werkloosheid en economische recessie. De huidige situatie lijkt daar enigszins op: geopolitieke spanningen leiden tot hogere olieprijzen, wat inflatie en rentestijgingen veroorzaakt.

Vooruitzicht en aanbevelingen

DNB, AFM en CPB benadrukken dat het financiële systeem weerbaarder is dan in 2008, maar dat waakzaamheid geboden is. De centrale banken zullen waarschijnlijk de rentes op peil houden of zelfs verhogen om inflatie te bestrijden, wat krediet verder duurder maakt. Tegelijkertijd zal de ECB waarschijnlijk de private credit-markt nauwer gaan monitoren en mogelijk regelgeving aanscherpen.

Voor Nederlandse ondernemers is het advies duidelijk: zorg voor voldoende liquiditeit, vermijd overmatige schulden, en wees voorzichtig met investeringen in onzekere markten. Bedrijven die kunnen, moeten hun krediet nu nog afsluiten tegen relatief lage rentes, voordat deze verder stijgen. Bedrijven in energie-intensieve sectoren moeten hun energiekosten goed monitoren en eventueel hedging-strategieën overwegen.

De waarschuwing van DNB is ernstig, maar niet alarmerend. Het financiële systeem heeft buffers, en de economie is niet in vrije val. Maar ondernemers en beleggers moeten zich bewust zijn van de risico's en voorzorgsmaatregelen nemen.