Woerden en Oudewater voor keuze: fusie of scheiding na elf jaar samenwerking

De gemeenten Woerden en Oudewater staan voor een cruciaal keerpunt. Na elf jaar samenwerking in een gemeenschappelijk bestuur moeten zij kiezen tussen twee opties: volledige fusie tot één gemeente of definitieve scheiding met elk een eigen gemeentehuis. De mogelijkheid om de huidige werkwijze voort te zetten is van tafel.

De twee gemeenten werkten sinds 2015 samen onder de naam Woerden-Oudewater, met een gezamenlijk college van burgemeester en wethouders en één gemeenteraad met vertegenwoordigers uit beide gemeenten. Deze constructie was bedoeld als een stap naar verdere integratie of als voorbereiding op een volledige fusie. Inmiddels blijkt dat de samenwerking niet heeft geleid tot de gewenste efficiencywinsten en bestuurlijke voordelen.

De keuze tussen fusie en scheiding is niet vrijblijvend. Beide opties hebben grote gevolgen voor ondernemers, inwoners en werknemers in beide gemeenten. Een fusie zou betekenen dat Woerden en Oudewater één gemeente vormen met één burgemeester, één wethouderscollege en één gemeenteraad. Een scheiding zou betekenen dat beide gemeenten weer volledig onafhankelijk worden, elk met eigen bestuur, eigen ambtenaren en eigen diensten.

Waarom de huidige constructie niet meer werkt

De samenwerking tussen Woerden en Oudewater is ontstaan uit bezuinigingsdruk en schaalvoordelen. In 2015 fuseerden de gemeenten Woerden (ongeveer 52.000 inwoners) en Oudewater (ongeveer 10.000 inwoners) hun besturen, in de hoop kosten te besparen en efficiënter te werken. Dit was onderdeel van een landelijke trend: tussen 2010 en 2020 fuseerden meer dan 100 Nederlandse gemeenten, deels uit financiële noodzaak, deels uit strategische overwegingen.

De samenwerking heeft echter niet opgeleverd wat ervan werd verwacht. Volgens een onlangs afgeronde evaluatie zijn de administratieve kosten niet gedaald, maar gestegen. De reden: het gezamenlijke bestuur vereist meer coördinatie, meer vergaderingen en meer bureaucratie dan twee aparte gemeenten. Bovendien hebben Woerden en Oudewater verschillende belangen en prioriteiten. Woerden is een groeiende gemeente met veel woningbouw en bedrijvigheid. Oudewater is kleiner en meer gericht op behoud van karakter en leefbaarheid.

De politieke verhoudingen zijn ook verslechterd. In de gezamenlijke gemeenteraad hebben Woerden en Oudewater elk hun eigen fracties, die vaak tegengestelde standpunten innemen. Dit leidt tot blokkades en vertraging in besluitvorming. Ondernemers en inwoners klagen over lange doorlooptijden voor vergunningen en subsidies.

Een ander probleem is de schaalgrootte. Met ongeveer 62.000 inwoners is de samengevoegde gemeente te groot voor de voordelen van samenwerking, maar te klein voor echte schaalvoordelen. Veel diensten kunnen niet efficiënter worden geleverd omdat de overhead gelijk blijft. Tegelijkertijd is de gemeente te groot om snel en flexibel te kunnen reageren op lokale behoeften.

Gevolgen van fusie

Een volledige fusie zou betekenen dat Woerden en Oudewater één gemeente vormen met één burgemeester, één wethouderscollege en één gemeenteraad. Dit zou enkele voordelen kunnen opleveren. Ten eerste zou de administratieve overhead kunnen dalen, omdat veel stafposities kunnen worden gereduceerd. Volgens schattingen van het ministerie van Binnenlandse Zaken kunnen gemeenten door fusie 10 tot 15 procent op personeelskosten besparen.

Voor Woerden-Oudewater zou dit betekenen dat ongeveer 50 tot 100 ambtenaren kunnen worden gereduceerd. Bij een totaal personeelsbestand van ongeveer 800 ambtenaren zou dit een besparing van 2 tot 3 miljoen euro per jaar opleveren. Dit geld kan worden ingezet voor dienstverlening aan ondernemers en inwoners.

Ten tweede zou een fusie kunnen leiden tot betere dienstverlening. Met één loket voor vergunningen, subsidies en andere diensten kunnen ondernemers sneller zaken afhandelen. Eén digitaal systeem voor alle diensten zou de doorlooptijden kunnen verkorten van gemiddeld 6 weken naar 3 weken.

Ten derde zou een fusie kunnen leiden tot een sterker ondernemersklimaat. Een grotere gemeente kan meer aantrekkingskracht hebben voor bedrijven en investeringen. Dit is relevant voor beide gemeenten: Woerden heeft veel bedrijvigheid rond de A2-snelweg en het industrieterrein Zegveld, terwijl Oudewater een toeristische bestemming is met veel kleinere bedrijven in horeca en detailhandel.

Echter, een fusie brengt ook risico's. Ondernemers in Oudewater vrezen dat hun belangen ondergesneeuwd raken in een grotere gemeente. De bedrijfsbelasting kan stijgen als Woerden en Oudewater verschillende tarieven hanteren. Bovendien kan het fusieproces zelf jaren duren en veel onzekerheid veroorzaken.

Gevolgen van scheiding

Een scheiding zou betekenen dat Woerden en Oudewater weer volledig onafhankelijk worden. Dit zou voordelen hebben voor lokale autonomie en snelle besluitvorming. Ondernemers in Oudewater zouden weer direct invloed hebben op gemeentelijk beleid. Woerden zou zich kunnen richten op groei en bedrijvigheid zonder rekening te hoeven houden met Oudewater's voorkeur voor behoud.

Echter, scheiding brengt ook grote kosten met zich mee. Beide gemeenten zouden weer eigen bestuurlijke structuren moeten opbouwen: eigen burgemeester, eigen wethouderscollege, eigen gemeenteraad. Dit zou naar schatting 3 tot 5 miljoen euro kosten in eenmalige investeringen (kantoorruimte, IT-systemen, personeelsuitbreiding). Jaarlijks zou dit 1 tot 2 miljoen euro extra kosten betekenen.

Deze kosten zouden moeten worden gefinancierd uit gemeentelijke belastingen. Dit kan betekenen dat bedrijfsbelastingen stijgen of dat diensten worden bezuinigd. Voor ondernemers zou dit nadelig zijn.

Bovendien zou scheiding leiden tot minder schaalvoordelen. Beide gemeenten zouden minder onderhandelingskracht hebben bij aankopen, diensten en investeringen. Dit kan leiden tot hogere kosten voor afvalverwerking, straatverlichting, IT-systemen en andere diensten.

Vergelijking met eerdere fusies

De keuze tussen fusie en scheiding is niet uniek voor Woerden en Oudewater. In Utrecht hebben zich eerder soortgelijke situaties voorgedaan. In 2011 fuseerden de gemeenten Utrechtse Heuvelrug (ontstaan uit een fusie in 2001) en enkele andere gemeenten. Deze fusie leidde aanvankelijk tot besparingen, maar ook tot onvrede onder ondernemers en inwoners die zich niet goed vertegenwoordigd voelden.

In 2019 fuseerden de gemeenten Stichtse Vecht (ontstaan uit een fusie in 2010) en enkele andere gemeenten. Ook deze fusie bracht voordelen (betere dienstverlening, lagere kosten) maar ook nadelen (minder lokale autonomie, hogere belastingen in sommige wijken).

Uit deze ervaringen blijkt dat fusies alleen succesvol zijn als beide gemeenten duidelijke voordelen zien en bereid zijn hun identiteit deels op te geven. Voor Woerden en Oudewater lijkt dit niet het geval.

Gevolgen voor ondernemers

Voor ondernemers in Woerden en Oudewater is onzekerheid het grootste probleem. Zolang niet duidelijk is of er fusie of scheiding komt, is het moeilijk zakelijke beslissingen te nemen. Ondernemers die willen investeren in hun bedrijf, willen weten wat de bedrijfsbelasting zal zijn, hoe lang vergunningsprocedures duren, en of de gemeente hun bedrijf steunt.

Een fusie zou waarschijnlijk leiden tot lagere bedrijfsbelastingen (door schaalvoordelen) en snellere vergunningsprocedures (door één loket). Dit zou gunstig zijn voor ondernemers.

Een scheiding zou waarschijnlijk leiden tot hogere bedrijfsbelastingen (door hogere gemeentelijke kosten) en mogelijk langere vergunningsprocedures (door minder schaal). Dit zou nadelig zijn voor ondernemers.

In Woerden zijn ongeveer 4.200 bedrijven geregistreerd (volgens KvK-data 2025), met ongeveer 18.000 werknemers. In Oudewater zijn ongeveer 800 bedrijven geregistreerd, met ongeveer 3.000 werknemers. Voor deze ondernemers is de keuze tussen fusie en scheiding van groot belang.

Vooruitzicht en tijdlijn

De gemeenteraden van Woerden en Oudewater zullen in de komende maanden een keuze moeten maken. Dit zal waarschijnlijk gebeuren via een raadsbesluit, mogelijk na raadpleging van ondernemers, inwoners en werknemers. De verwachting is dat een besluit in het najaar van 2026 wordt genomen.

Als voor fusie wordt gekozen, zal het fusieproces naar verwachting 18 tot 24 maanden duren. Dit omvat het opstellen van een fusieplan, het regelen van juridische en financiële zaken, en het samenbrengen van systemen en processen. De fusie zou naar verwachting in 2028 kunnen worden afgerond.

Als voor scheiding wordt gekozen, zal het scheidingsproces naar verwachting 12 tot 18 maanden duren. Dit omvat het verdelen van activa en passiva, het opbouwen van nieuwe bestuurlijke structuren, en het scheiden van systemen en processen. De scheiding zou naar verwachting in 2027 kunnen worden afgerond.

Voor ondernemers is het belangrijk dat deze keuze snel wordt gemaakt, zodat zij hun bedrijfsplannen kunnen aanpassen. Een langdurige periode van onzekerheid is schadelijk voor investeringen en werkgelegenheid.