Brandweervrijwilligers Flevoland protesteren tegen te strenge fitheidstest

De Vakvereniging Brandweer Vrijwilligers heeft een noodkreet gestuurd naar veiligheidsregio Flevoland & Gooi en Vechtstreek. Aanleiding is de medische keuring voor vrijwillige brandweerlieden, die volgens de vakvereniging veel te streng wordt uitgevoerd. De normen zouden niet aansluiten bij de werkelijkheid van brandweerlieden in het veld en zouden strenger zijn dan in andere veiligheidsregio's in Nederland. Dit leidt ertoe dat ervaren vrijwilligers afvallen voor de jaarlijkse keuring, wat voor kleine brandweerposten in dunbevolkte gebieden als Flevoland ernstige gevolgen heeft.

Fokko-Aldert Omta is brandweervrijwilliger op de kazerne in Ens en heeft zelf ervaring met de keuring. Hoewel hij zelf is geslaagd, ziet hij dat niet alle brandweermensen de test halen. Omta wijst op inconsistenties in de beoordeling van verschillende fitnessonderdelen. Als voorbeeld noemt hij de traplooptest, waarbij brandweerlieden vele traptreden moeten oplopen zonder de trapleuning aan te raken. Volgens Omta staat dit haaks op de dagelijkse werkelijkheid. "Als je een brandend gebouw ingaat, kun je soms prima de leuning gebruiken", aldus de vrijwilliger. In andere veiligheidsregio's is het gebruik van de leuning wel toegestaan, wat aangeeft dat de normen niet landelijk uniform worden toegepast.

De keuring waar het om gaat heet PPMO, een afkorting voor Periodieke Preventieve Medische Onderzoeken. Dit is een jaarlijkse test waarbij brandweerlieden hun fysieke geschiktheid moeten aantonen. De test bevat verschillende onderdelen die gericht zijn op het meten van kracht, uithoudingsvermogen, flexibiliteit en coördinatie. Deze eigenschappen zijn inderdaad belangrijk voor brandweerlieden, omdat het werk fysiek zwaar is en snel kan escaleren in gevaarlijke situaties. Echter, de manier waarop de test wordt uitgevoerd en beoordeeld verschilt per veiligheidsregio.

Omta stelt de vraag wat het doel van de keuring is. "Andere regio's gaan er holistischer mee om", concludeert hij. "Als je twintig jaar brandweerman bent en je raakt toevallig de leuning aan om steun te zoeken. Ben je dan meteen af?" Dit punt raakt aan een fundamentele spanning in het ontwerp van fitnesstoetsen: moet een test strikte, objectieve criteria hanteren, of moet er ruimte zijn voor professioneel oordeel en context? Een te strikte test kan ervaren brandweerlieden uitsluiten die in de praktijk prima functioneren. Een te soepele test kan echter ook onvoldoende voorbereide brandweerlieden doorlaten, wat veiligheidsrisico's met zich meebrengt.

De veiligheidsregio Flevoland & Gooi en Vechtstreek reageerde schriftelijk op de kritiek. Het bestuur zegt het standpunt van de vakvereniging te begrijpen en deelt de mening dat een herziening van het PPMO goed is. Tegelijkertijd benadrukt de regio dat een goede en veilige keuring nodig is, die aansluit bij de praktijk en geschikt is voor alle brandweerlieden. De regio stelt dat alle veiligheidsregio's destijds in overleg met de bonden hebben bepaald wat de juiste keuringsmethode is, en dat zij zich aan deze landelijke afspraken houdt. "Wat andere regio's doen, is aan hen", aldus de regio.

Deze reactie roept vragen op over de coördinatie tussen veiligheidsregio's. Nederland telt 25 veiligheidsregio's, elk met eigen bestuur en beleidsvoering. Hoewel er landelijke richtlijnen zijn, hebben regio's ruimte voor eigen invulling. Dit leidt tot verschillen in hoe dezelfde keuring wordt uitgevoerd en beoordeeld. Voor brandweervrijwilligers die eventueel van regio wisselen, of voor organisaties die samenwerken tussen regio's, kunnen deze verschillen problematisch zijn. Een uniforme aanpak zou meer duidelijkheid en rechtvaardigheid bieden.

Gevolgen voor vrijwilligers en kleine posten

De gevolgen van te strenge keuringsnormen zijn het grootst voor kleine brandweerposten in dunbevolkte gebieden als Flevoland. De brandweerpost in Ens heeft volgens Omta net genoeg vrijwilligers. Het afvallen van brandweerlieden door strikte keuringsnormen kan ernstige gevolgen hebben voor de beschikbaarheid van brandweerlieden. In Nederland zijn ongeveer 70 procent van alle brandweerlieden vrijwilligers. In dunbevolkte gebieden als Flevoland is dit percentage nog hoger, omdat het lastig is om genoeg beroepsbrandweerlieden in te stellen.

Als ervaren vrijwilligers afvallen voor de keuring, gaat waardevolle kennis en ervaring verloren. Een brandweerman met twintig jaar ervaring heeft veel praktische kennis opgebouwd die niet zomaar vervangen kan worden. Het opnieuw trainen van nieuwe vrijwilligers kost tijd en geld. Bovendien kan het afvallen van ervaren brandweerlieden demoraliserend werken, wat het moeilijker maakt om nieuwe vrijwilligers te werven.

De Vakvereniging Brandweer Vrijwilligers vertegenwoordigt de belangen van ongeveer 50.000 vrijwillige brandweerlieden in Nederland. De organisatie ziet dat de werving en behoud van vrijwilligers steeds moeilijker wordt. Dit hangt samen met maatschappelijke trends: minder mensen hebben tijd voor vrijwilligerswerk, en de eisen die aan vrijwilligers worden gesteld worden steeds hoger. Een keuring die te streng is en niet aansluit bij de praktijk, kan dit probleem verergeren.

Omta benadrukt dat hij niet tegen een keuring is. "De brandweer heeft fitte en goede mensen nodig en een keuring is zeker nodig", aldus de vrijwilliger. Dit is een belangrijk nuance: het gaat niet om het afschaffen van keuringen, maar om het aanpassen ervan zodat ze beter aansluiten bij de werkelijkheid en niet onnodig streng zijn.

Bredere context: vrijwilligerswerk onder druk

De problemen met de keuring van brandweervrijwilligers passen in een breder patroon van druk op vrijwilligerswerk in Nederland. Het aantal vrijwilligers neemt af, vooral in organisaties die fysiek zwaar werk vereisen of hoge eisen stellen. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) daalde het aantal vrijwilligers in Nederland tussen 2015 en 2021 van 5,3 miljoen naar 4,8 miljoen.

Voor de brandweer is dit probleem acuut. De organisatie is afhankelijk van vrijwilligers, vooral in dunbevolkte gebieden. Als het aantal vrijwilligers afneemt, kan dit leiden tot langere responstijden en verminderde dekking. Dit heeft directe gevolgen voor de veiligheid van burgers. Een onderzoek van de Brandweeracademie uit 2023 toonde aan dat ongeveer 15 procent van de brandweerposten in Nederland kampt met personeelstekort.

De eisen die aan brandweervrijwilligers worden gesteld, zijn de afgelopen jaren alleen maar gestegen. Naast fysieke fitness moeten vrijwilligers ook psychologische tests ondergaan, trainingen volgen en beschikbaarheid tonen. Dit maakt het voor veel mensen moeilijker om vrijwilliger te zijn. Werkende mensen met gezinnen hebben vaak niet de tijd en energie voor intensieve trainingen en regelmatige beschikbaarheid.

De veiligheidsregio's staan voor een dilemma: enerzijds willen zij hoge standaarden handhaven om de veiligheid te waarborgen, anderzijds moeten zij rekening houden met de realiteit dat het steeds moeilijker wordt om voldoende vrijwilligers te werven en te behouden. Een keuring die te streng is, kan dit probleem verergeren.

Vooruitzicht en mogelijke oplossingen

De brandweerpost in Ens hoopt dat de regels snel aangepast worden. De Vakvereniging Brandweer Vrijwilligers zal waarschijnlijk aandringen op een herziening van het PPMO op landelijk niveau. Dit zou kunnen betekenen dat de normen worden versoepeld, of dat er meer ruimte komt voor professioneel oordeel bij de beoordeling.

Een mogelijke oplossing is het invoeren van een meer holistische benadering, waarbij niet alleen strikte fitnessmetingen tellen, maar ook praktische ervaring en professioneel oordeel. Dit zou betekenen dat een ervaren brandweerman die toevallig de trapleuning aanraakt, niet automatisch afvalt, maar dat dit in context wordt beoordeeld.

Ander mogelijke aanpassingen zijn het differentiëren van normen naar leeftijd of ervaring, of het invoeren van een meer geleidelijke aanpak waarbij brandweerlieden die net niet voldoen aan de normen, eerst extra training krijgen voordat zij definitief afvallen. Dit zou beter aansluiten bij de praktijk en zou meer ruimte bieden voor ontwikkeling en verbetering.

De veiligheidsregio Flevoland & Gooi en Vechtstreek heeft aangegeven dat een herziening van het PPMO goed is. Dit suggereert dat er bereidheid is om de keuring aan te passen. De komende maanden zullen uitwijzen of deze bereidheid ook tot concrete veranderingen leidt. Voor de brandweerpost in Ens en andere kleine posten in Flevoland is dit van groot belang voor de continuïteit van hun diensten.