Vakbonden stellen ultimatum: bezuinigingen sociale zekerheid van tafel of acties volgen

De drie grootste vakbonden in Nederland hebben vandaag een ultimatum gesteld aan het kabinet-Jetten. FNV, CNV en VCP eisen dat de geplande bezuinigingen op de werkloosheidsuitkering (WW), de arbeidsongeschiktheidsuitkering (WIA) en de verhoging van de AOW-leeftijd van tafel gaan. Als het kabinet niet voor 30 mei aan deze eis voldoet, kondigen de bonden landelijke acties aan, inclusief mogelijke stakingen en werkonderbrekingen.

Het ultimatum volgt op een mislukt kennismakingsgesprek tussen het kabinet en de vakbonden. Volgens FNV-voorzitter Hans Spekman heeft verdere onderhandeling geen zin zolang de bezuinigingsplannen niet zijn ingetrokken. "Zolang de plannen niet van tafel zijn, gaan wij niet met het kabinet in gesprek over het regeerakkoord. De rekening van alle plannen van dit kabinet komen eenzijdig terecht bij werkenden, gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden."

Ook CNV-voorzitter Hans van den Heuvel en VCP-voorzitter Nic van Holstein spreken van ernstige bezwaren. Van den Heuvel beschrijft het kabinetbeleid als "flink tekeer gaan met de botte bijl". Van Holstein noemt de bezuinigingen een "bom in de polder". De gezamenlijke persverklaring van de drie bonden stelt dat mogelijke acties "grote delen van Nederland" zullen raken.

De vakbonden vertegenwoordigen samen ongeveer 1,8 miljoen leden in Nederland. De FNV is de grootste, met circa 1,2 miljoen leden, vooral in de industrie, bouw, transport en diensten. De CNV telt ongeveer 350.000 leden, vooral in onderwijs, zorg en overheid. De VCP vertegenwoordigt ongeveer 250.000 professionals, vooral in technische en administratieve functies. Gezamenlijk hebben deze organisaties aanzienlijke invloed op het arbeidsmarktbeleid en kunnen zij stakingen organiseren die grote delen van de economie kunnen lamleggen.

Het kabinet-Jetten wil ingrijpen in de sociale zekerheid omdat het volgens eigen zeggen nodig is om de uitkeringen betaalbaar te houden. De Nederlandse overheid geeft jaarlijks tientallen miljarden euro's uit aan sociale uitkeringen. De werkloosheidsuitkering (WW) kost jaarlijks circa 3 miljard euro, de arbeidsongeschiktheidsuitkering (WIA) circa 8 miljard euro, en de AOW circa 65 miljard euro. Met een vergrijzende bevolking en stijgende levensverwachting nemen de uitgaven voor ouderdomsuitkeringen toe, terwijl het aantal werkenden per gepensioneerde afneemt.

De geplande bezuinigingen

De werkloosheidsuitkering staat ter discussie. Het kabinet wil de maximale duur van de WW verkorten van twee jaar naar één jaar. Werklozen zouden wel een hoger percentage van hun laatstverdiende salaris ontvangen: 75 procent in plaats van het huidige stelsel. Dit zou volgens het kabinet werklozen sneller stimuleren om nieuw werk te zoeken.

De vakbonden verzetten zich fel tegen deze maatregel. Zij verwijzen naar advies van de Sociaal Economische Raad (SER), waarin staat dat een ruime werkloosheidsuitkering werkzoekenden rust geeft om goed passend nieuw werk te zoeken. Een kortere uitkeringsduur zou volgens de bonden leiden tot wanhopig werk zoeken, waarbij werklozen genoegen nemen met slecht passende banen met lagere lonen. Dit zou op lange termijn de arbeidsmarkt destabiliseren en werklozen in armoede doen belanden.

De arbeidsongeschiktheidsuitkering (WIA) staat ook ter discussie. Het kabinet wil het systeem vereenvoudigen, wat de vakbonden ondersteunen. Er zijn inderdaad langdurige wachtlijsten voor de beoordeling of iemand arbeidsongeschikt is, en er zijn fouten gemaakt bij het berekenen van uitkeringshoogtes. Maar het kabinet wil ook bezuinigen op de uitkeringshoogte, vooral voor volledig arbeidsongeschikten. Dit is voor de vakbonden onaanvaardbaar.

De AOW-leeftijd staat ook ter discussie. Het kabinet wil de AOW-leeftijd sneller laten stijgen dan eerder afgesproken. Dit raakt het Pensioenakkoord uit 2019, waarin werd afgesproken dat de AOW-leeftijd minder hard zou stijgen dan in eerdere regelingen. De vakbonden zien dit als een schending van dat akkoord. Minister Vijlbrief van Sociale Zaken heeft inmiddels aangegeven geen haast te hebben met deze maatregel, wat enige ruimte lijkt te bieden voor onderhandeling.

De geplande bezuinigingen moeten volgens het kabinet circa 2 tot 3 miljard euro per jaar opleveren. Dit bedrag is nodig om de overheidsfinanciën op orde te brengen en de uitgaven voor sociale zekerheid duurzaam te maken. Het kabinet-Jetten werkt met een begroting die onder druk staat door hogere rentelasten op de staatsschuld, stijgende defensie-uitgaven en investeringen in infrastructuur en klimaat.

Gevolgen voor werknemers en ondernemers

De geplande bezuinigingen hebben directe gevolgen voor werknemers en indirect voor ondernemers. Een kortere werkloosheidsuitkering betekent dat werklozen sneller hun spaargeld moeten aanspreken of afhankelijk worden van sociale hulp. Dit kan leiden tot financiële stress, schulden en armoede. Voor ondernemers kan dit betekenen dat werklozen minder voorzichtig zijn bij het kiezen van een nieuwe baan, wat kan leiden tot hogere personeelsverloop en lagere productiviteit.

Een verlaging van de arbeidsongeschiktheidsuitkering raakt mensen die niet meer kunnen werken door ziekte of invaliditeit. Dit zijn vaak mensen met chronische aandoeningen, psychische problemen, of fysieke beperkingen. Een lagere uitkering kan leiden tot armoede en sociale uitsluiting. Voor ondernemers kan dit betekenen dat meer mensen uit de arbeidsmarkt verdwijnen, wat het personeelstekort verder verscherpt.

Een snellere stijging van de AOW-leeftijd betekent dat mensen langer moeten doorwerken. Dit raakt vooral mensen in zware beroepen, zoals bouwvakkers, verpleegkundigen, en fabrieksarbeiders. Voor ondernemers kan dit betekenen dat zij langer met oudere werknemers werken, wat kan leiden tot hogere ziekteverzuim, lagere productiviteit, en hogere loonkosten.

De dreiging van vakbondsstakingen heeft ook directe gevolgen voor ondernemers. Stakingen in transport, energie, zorg, onderwijs en overheid kunnen grote delen van de economie lamleggen. Dit kan leiden tot verstoringen in toeleveringsketens, uitval van diensten, en verlies van omzet. Voor ondernemers die afhankelijk zijn van goed functionerende infrastructuur en diensten, kunnen stakingen ernstige gevolgen hebben.

De onzekerheid rond de sociale zekerheid kan ook invloed hebben op het consumentenvertrouwen en de consumptie. Als werknemers bang zijn voor werkloosheid of lagere uitkeringen, zullen zij voorzichtiger zijn met uitgaven. Dit kan leiden tot lagere vraag naar goederen en diensten, wat ondernemers treft.

Historische context

De discussie over de duurzaamheid van de sociale zekerheid is niet nieuw. In de jaren negentig en 2000 zijn al meerdere hervormingen doorgevoerd. De werkloosheidsuitkering is al meerdere keren aangepast. De arbeidsongeschiktheidsuitkering is in 2006 gehervormd met de invoering van de WIA, die de oude WAO verving. De AOW-leeftijd is al meerdere keren verhoogd, van 65 jaar in 1956 naar 67 jaar in 2021, met verdere stijgingen gepland.

Elke hervorming heeft geleid tot vakbondsverzet en soms tot stakingen. In 1997 vonden er stakingen plaats tegen de hervorming van de WAO. In 2004 vonden er stakingen plaats tegen de hervorming van de ziekteuitkering. In 2013 vonden er stakingen plaats tegen de hervorming van de arbeidsongeschiktheidsuitkering. De vakbonden hebben dus ervaring met het organiseren van acties tegen bezuinigingen op sociale zekerheid.

De huidige situatie verschilt echter van eerdere periodes. De economie groeit weliswaar, maar de groei is matig en onzeker. De inflatie is hoog, wat de koopkracht van werknemers aantast. De arbeidsmarkt is krap, met veel vacatures, maar ook veel werklozen die niet direct inzetbaar zijn. De vergrijzing neemt toe, wat de druk op de sociale zekerheid verder verhoogt.

De komende twee weken zijn cruciaal. Het kabinet moet beslissen of het de bezuinigingsplannen aanpast of intrekt. De vakbonden zullen waarschijnlijk niet snel van hun eisen afwijken, gezien de sterke taal die zij gebruiken. De dreiging van acties is reëel, gezien de geschiedenis van vakbondsstakingen in Nederland.

Als het kabinet niet toegeeft, zullen de vakbonden waarschijnlijk acties organiseren na 30 mei. Dit kan beginnen met waarschuwingsstakingen in bepaalde sectoren, gevolgd door bredere stakingen als het kabinet niet reageert. Stakingen in transport, energie, zorg en onderwijs kunnen grote gevolgen hebben voor de economie en het dagelijks leven.

Als het kabinet wel toegeeft, zal het moeten zoeken naar alternatieve manieren om de overheidsfinanciën op orde te brengen. Dit kan betekenen dat andere uitgaven worden bezuinigd, of dat belastingen worden verhoogd. Dit zou weer tot verzet van andere groepen kunnen leiden.

De discussie over de sociale zekerheid zal zich waarschijnlijk nog jaren voortzetten. De demografische trends zijn ongunstig, met meer ouderen en minder werkenden. Dit zal vroeg of laat tot hervormingen leiden. De vraag is hoe deze hervormingen eruit zien en wie de lasten draagt. De vakbonden willen dat de lasten eerlijk worden verdeeld, niet eenzijdig bij werkenden en uitkeringsgerechtigden terechtkomen.